Het decor - een psychiatrische inrichting - ademt de grijsheid van de jaren vijftig. Patiënten schuifelen heen en weer, verstoppen zich onder een deken, spelen kaart of hangen aan een denkbeeldig kruis. Dan komt zuster Ratched het toneel op, geluidloos als een wit spook. ‘Volgens Ken Kesey, de schrijver van de roman One flew over the Cuckoo's nest, loopt ze op rolletjes’, zegt actrice Simone Kleinsma die nurse Ratched speelt. Het is de eerste dramatische rol voor de vrouw die Nederland vooral kent uit Kees & co en als musical ster van het eerste uur. Met haar rol in het stuk One flew over the Cuckoo's nest slaat ze een nieuw pad in.

‘Zo'n drie tot vier jaar geleden heb ik aangegeven dat ik mezelf graag wilde verbreden. Naarmate de tijd vorderde, kreeg ik de behoefte aan karakters die ik meer kon uitdiepen. In een musical gaat dat moeilijk, de structuur - muziek, liedjes - is dwingend en je moet er jongleren met drie disciplines: zingen, dansen en acteren. Dan kun je je maar deels richten op de ontwikkeling van je personage’.

Rijdende trein

‘Een musical is een geoliede machine, een rijdende trein. Voordat je er aan toe komt om het karakter enigszins naar jezelf toe te trekken, is de voorstelling al vele weken onderweg. Soms is het bijna onmogelijk om met het personage te spelen. Ik herinner me dat we Sweet Charity speelden met een orkest band. Dan is er geen ruimte voor een andere timing, voor langere stiltes bijvoorbeeld, want die muziekband dwingt een bepaald tempo af. Met een echt orkest en een dirigent bestaat er een wisselwerking. Dat zijn levende organismen, die zich kunnen aanpassen. Ik ontdek nu hoeveel meer ruimte toneel biedt voor experimenteren en improviseren. Onze karakters in One flew over the Cuckoo's nest ontwikkelen zich voortdurend. Geen avond verloopt hetzelfde’.

De keuze voor het toneel betekent voor Kleinsma geen afscheid van de musical. Ze hoopt eerder dat de nieuwe ervaring ook haar andere werk zal verrijken. ‘Ik verlangde naar meer dramatische rollen. Ik voelde dat het een goede aanvulling zou zijn op het genre van de comedy dat ik al veel beoefen. Die twee vormen liggen dicht bij elkaar. De lach en de traan, hè. Een mooi voorbeeld daarvan vond ik de Amerikaanse serie Soap, die de Nederlandse televisie in de jaren tachtig uitzond. Dat programma was zijn tijd ver vooruit. Het ene moment lag je te schateren op de bank om het volgende ogenblik tranen van ontroering of verdriet te huilen. Het script was absurd, de karakters waren uitvergrotingen, maar toch geloofde ik ze. De Engelse serie Cold feet had dat ook. Ik zou graag die richting uitgaan, al kent Nederland niet echt zo'n traditie. Op zijn beste momenten neigt Kees & co ernaar. We schuwen niet om de stilte momenten te pakken, maar het blijft een sitcom, wat betekent dat de karakters zich niet echt ontwikkelen. De serie loopt nu acht seizoenen en we zouden er nog wel tien jaar mee kunnen doorgaan, maar we hadden allemaal het gevoel dat het beter is om te stoppen op een hoogtepunt’.

Deken van somberheid

De overstap naar toneel was niet eenvoudig, al bleek veel van haar onzekerheid uiteindelijk slechts koudwatervrees te zijn geweest. Niettemin moest ze wennen aan de ‘oorverdovende’ stilte waarin toneel zich afspeelt in vergelijking met musical. ‘Het dwingende ritme van de muziek is er niet. De timing is anders: ik kan stiltes oprekken of verkorten, afhankelijk van het gevoel dat ik op een avond bij een bepaalde scène heb. Dat biedt geen vrijheid, maar daarmee vallen ook ijkpunten weg. Toneel is toch meer een zoeken naar de cadans van de voorstelling, die maken we nu zelf’.

‘Daar komt nog bij dat het personage van zuster Ratched mij niet op het lijf geschreven is. Meestal speel ik spontane optimistische karakters, ja, in zekere zin mezelf. Maar Ratched is een eenzame vrouw wier leven bestaat uit het bestieren van een afdeling met psychiatrische patiënten. Haar leven buiten dit werk, daar hangt een deken van somberheid overheen. Die eenzaamheid zit niet in mijn leven. Om haar beter te kunnen aanvoelen, bedacht ik zelf wat achtergronden. Voor mijn gevoel zit ze op een stichtelijk, wat stoffig koor. Haar gezag is omstreden, totdat de crimineel McMurphy wordt opgenomen op haar afdeling. Hij jut de andere patiënten op om zich aan haar macht te ontworstelen. Het strakke regime dat zij oplegt, begint te wankelen. Tussen haar en McMurphy barst een machtsstrijd los. Ze heeft niet echt iets van een choreografie in haar bewegingen. Hoogstens voelt ze regelmatig aan haar hals, alsof ze voorziet dat McMurphy tenslotte een poging zal doen om haar te wurgen. Ik heb geprobeerd haar niet al te zeer te zoeken in uiterlijke vormen en bewegingen. Anders dan in de beroemde film probeer ik haar af te schilderen als een vrouw, gekweld door een geheim, niet een karikaturale bitch. Ze heeft wel een stopwoordje. ‘Fijn!’ Dat komt snijdend en afgemeten uit haar mond. Voor de rest kan ze hard en zakelijk zijn, maar ook moederlijk. Uiteraard manipuleert ze, zeker wanneer McMurphy de overhand krijgt. Als ze er niet uitkomt, pakt ze de zwakste patiënt uit de groep om haar macht te laten gelden’.

Shocktherapie

De wereld van de psychiatrie, zeker die uit Kesey's roman, staat ver verwijderd van haar eigen belevingen, al kon ze zich wel iets voorstellen bij de kliniek waarover hij schreef. ‘Jaren geleden bezocht ik eens iemand in een inrichting. Dat was een naargeestige en beklemmende ervaring. Ik herinner me de gangen, maar vooral de deuren die open gingen en achter ons weer in het slot vielen. Klik! Klik! Alsof ik steeds verder van de wereld afgesloten raakte en de duistere ingewanden van een gevangenis betrad. Voordat we de eerste lezing van One flew over the Cuckoo's nest deden, gingen we met de acteurs naar Het Dolhuis in Haarlem, een voormalige inrichting die nu een museum van de psychiatrie is. We bekeken een isoleercel, video-interviews met mensen die daar werden behandeld en apparatuur waarmee de artsen shocktherapie toepasten. Ik vond het een beangstigende ervaring’.

Dat laatste gold ook voor de eerste try-outs van One flew over the Cuckoo's nest, die een ongekende spanning in haar wakker riepen. ‘Doodeng vond ik ze. Die lappen toneel tekst, die ook nog eens literairden zijn dan spreektaal, en dat weinige houvast. Ik haat plankenkoorts. Waarom doe ik dit? Zit ik me dan in de kleedkamer af te vragen. Maar gelukkig zakt het gevoel altijd weer weg. Het valt bij mij nog wel mee, ik ken ook acteurs die altijd bang zijn, elke voorstelling weer. In zo'n geval zou ik me toch gaan afvragen of de kick het waard is, als de angst zo gaat overheersen. Het spelen moet toch in de eerste plaats ook plezier bieden’.